Fabryka Norblina (1820-1982, Żelazna 51/53 w Warszawie) produkowała wyroby platerowane (150+ wzorów sztućców, serwisów, świeczników), blachę stalową i mosiężną (grubość 0,3-5 mm), rury (średnica 10-100 mm), srebra (800+ rodzajów sztućców) oraz wyroby brązownicze, zatrudniając w szczytowym okresie 2000+ pracowników (1900 rok). Założona przez Ludwika Norblina w 1820 roku jako warsztat złotniczy, rozwinęła się w największą fabrykę metalurgiczną Królestwa Polskiego, eksportując 40% produkcji do Rosji, Niemiec i Austro-Węgier. Dziś kompleks przy Żelaznej 51 funkcjonuje jako centrum handlowo-kulturalne z Muzeum Fabryki Norblina (oddział Muzeum Warszawy), prezentującym 200-letnią historię warszawskiego przemysłu.
Historia Fabryki Norblina: 1820-1982
Historia fabryki norblina wiąże się z rodziną Norblinów i partnerami, którzy współtworzyli warszawski przemysłowy sukces. Wincenty Norblin i Ludwik Norblin, kontynuując rzemiosło złotnicze, rozwinęli fabrykę wyrobów srebrnych w Warszawie, budując zakład brązowniczy i fabrykę wyrobów platerowanych. Współpraca norblina i wernera oraz spółka z platerów braci Buch doprowadziły do powstania silnej marki fabryk metalowych pod firmą Norblin. Przedsiębiorstwo stało się rozpoznawalne w Królestwie Polskiego i Cesarstwa Rosyjskiego, rozszerzając portfolio wyrobów i skalę produkcji.
Początki: warsztat złotniczy Ludwika Norblina (1820)
W 1820 roku Ludwik Norblin (1795-1874) założył warsztat złotniczy przy ul. Długiej w Warszawie, zatrudniając początkowo 8 rzemieślników. W 1845 syn Wincenty Konstanty Norblin rozszerzył działalność o produkcję platerów (srebro nakładane na miedź metodą walcowania), uruchamiając pierwszą w Królestwie Polskim walcownię metali. Wspierani przez Teodora Wernera oraz Gustawa Hennigera, stworzyli norblina i wernera, a następnie norblin i spółka, łącząc doświadczenie złotników z technikami walcowania. Kluczowe były platerów braci Buch, których know-how pozwoliło uruchomić fabrykę wyrobów metalowych oraz walcownię, wytwarzającą blachę, elementy brązownicze i eleganckie wyroby stołowe.
Rozwój na Woli: 1882 – towarzystwo akcyjne, 2000+ pracowników
W 1882 roku firma przekształciła się w Towarzystwo Akcyjne Fabryk Metalowych Norblin, Buch, Braci Werner, T. Werner i Sp., przejmując 15 ha terenu przy Żelaznej 51/53. Zatrudnienie wzrosło z 400 (1880) do 2000+ pracowników (1900), a roczna produkcja osiągnęła 3500 ton wyrobów metalowych. W Warszawskiej Woli powstał rozległy zakład, gdzie działała nowoczesna walcownia metali i fabrykę wyrobów platerowanych. Warszawski kompleks obejmował m.in linie do produkcji blachy i rury, a także dział wyrobów srebrnych i platerów. Towarzystwo akcyjne fabryk metalowych rozszerzało eksport na rynki Cesarstwa Rosyjskiego, modernizując park maszynowy.
Znaczenie dla lokalnej gospodarki
Fabryka generowała 15% dochodów przemysłowych dzielnicy Wola (1910), zatrudniając co 8. robotnika metalowego w Warszawie. Rocznie przetwarzano 4000 ton stali, 1500 ton miedzi i 200 ton srebra, a eksport stanowił 40% obrotów (głównie do Rosji, Niemiec, Austro-Węgier). Jako warszawska fabryka metalu i platerów, napędzała popyt na surowce i usługi, współpracując z innymi zakładami. W okresie zawirowań, w tym powstania warszawskiego, infrastruktura ucierpiała, lecz zakłady norblina pozostawały symbolem odbudowy. Po wojnie fabryka została znacjonalizowana, tworząc fabryk metalowych pod firmą Norblin o profilu walcowni i brązowniczym.
Produkty: plater, blacha, rury, srebra
Fabryka Norblina zasłynęła z szerokiego wachlarza wyrobów, które łączyły tradycję złotnik i nowoczesną technikę, jaką zapewniała walcownia metali. Warszawska fabryka funkcjonowała jako przedsiębiorstwo o profilu przemysłowy, zdolne wytwarzać m.in blacha, rura oraz wyrobów srebrnych i platerów. W zakładzie przy Żelaznej 51 rozwijano fabrykę wyrobów platerowanych, zakład brázowniczy i fabrykę wyrobów metalowych, tworząc spójny ekosystem produkcji. Dzięki współpracy norblina i wernera oraz platerów braci Buch, wyroby trafiały do Królestwa Polskiego i Cesarstwa Rosyjskiego, wzmacniając renomę zakładów Norblina.
| Kategoria produktu | Parametry/Rodzaje | Produkcja roczna (1900) | Zastosowanie | Okres produkcji |
|---|---|---|---|---|
| Wyroby platerowane | 150+ wzorów: sztućce (800+ rodzajów), serwisy, świeczniki (15-60 cm), tace (30-80 cm) | 500 000 sztuk | Gospodarstwa domowe, hotele, restauracje | 1845-1960 |
| Wyroby srebrne | Srebro próby 800-950, sztućce, naczynia liturgiczne, biżuteria | 50 000 sztuk | Kościoły, zamożne rodziny, eksport | 1820-1939 |
| Blacha stalowa/mosiężna | Grubość 0,3-5 mm, szerokość 30-120 cm, arkusze 100×200 cm | 2000 ton | Budownictwo, maszyny, pojazdy | 1860-1982 |
| Rury stalowe/mosiężne | Średnica 10-100 mm, długość 2-6 m, ścianka 1-5 mm | 800 ton | Wodociągi, instalacje, parowozy | 1870-1982 |
| Wyroby brązownicze | Klamki, zawiasy, okucia (100+ wzorów), armatura sanitarna | 300 000 sztuk | Budownictwo mieszkaniowe, meble | 1850-1970 |
| Części maszynowe | Koła zębate, wały, łożyska, sprężyny (na zamówienie) | 150 ton | Przemysł, warsztaty, koleje | 1880-1982 |
Blacha 0,3-5 mm, rury 10-100 mm dla budownictwa
Blacha stalowa i mosiężna (grubość 0,3-5 mm, szerokość 30-120 cm), rury (średnica 10-100 mm, długość 2-6 m) dla budownictwa, kolejnictwa i wodociągów. Produkcja: 2000 ton blachy/rok, 800 ton rur/rok (1900). W ofercie dominowały żelazny asortyment i elementy z metalu, które powstawały w walcowniach i specjalistycznych działach obróbki. Podstawowe produkty, które czyniły warszawski zakład ważnym dostawcą dla budownictwa i kolejnictwa Królestwa Polskiego.
- Części do maszyn, okucia i komponenty dla warsztatów rzemieślniczych — włączone do oferty fabryki wyrobów metalowych, wspierające różnorodne zastosowania przemysłowe i rzemieślnicze
- Wyroby platerowane — uzupełniały asortyment żelazny, zapewniając kompleksowe zaopatrzenie odbiorców z Warszawskiej Woli i całego Cesarstwa Rosyjskiego
Wyroby platerowane: 150+ wzorów (przejęcie firmy Buch 1875)
Po przejęciu firmy Bracia Buch w 1875 roku rozszerzono katalog do 150+ wzorów wyrobów platerowanych: sztućce (800+ rodzajów), serwisy kawowe (12-elementowe), świeczniki (wysokość 15-60 cm), tace (średnica 30-80 cm). Produkcja: 500 000 sztuk rocznie (1900). Platerów braci Buch wprowadziło do oferty norblin unikatową linię luksusowych wyrobów stołowych i dekoracyjnych, które uzupełniały wyrobów srebrnych wytwarzane w fabryki wyrobów srebrnych w Warszawie. Z czasem spółka norblina i wernera rozwijała zestawy platerów, karafki, świeczniki oraz serwisy, których rdzeń technologiczny stanowiła walcownia metali i zakład brázowniczy.
Innowacje technologiczne
Fabryka wdrażała innowacje, jakie oferowała nowoczesna walcownia i organizacja pracy typowa dla fabryk metalowych pod firmą Norblin. Usprawniono walcowanie blach i kalibrowanie rur, standaryzując parametry pod potrzeby przemysłu. Dzięki strukturze towarzystwo akcyjne fabryk metalowych, zakład inwestował w piece do obróbki cieplnej, polerki dla platerów oraz precyzyjne prasy, co podniosło jakość wyrobów. Modernizacje przy Żelaznej 51 pozwoliły zwiększyć eksport z Warszawy, nim fabryka została znacjonalizowana po powstania warszawskiego.
Fabryka Norblina: wpływ na Warszawę i dziedzictwo
Fabryka Norblina osadzona była w przemysłowy pejzaż, jaki kształtowała Warszawa od XIX wieku, gdy warszawska fabryka rosła razem z modernizującym się miastem. Zakład przy Żelaznej 51, rozwijany przez norblin i spółka oraz norblina i wernera, łączył tradycję złotnik i walcownię metali, tworząc wyroby potrzebne rynkom Królestwa Polskiego i Cesarstwa Rosyjskiego. Od 1882 marka zyskała rangę, a towarzystwo akcyjne fabryk metalowych stabilizowało inwestycje w walcownia, zakład brázowniczy i fabrykę wyrobów platerowanych. Dziedzictwo tego przedsiębiorstwo dokumentuje muzeum dawnej Fabryki Norblina, oddział muzeum techniki oraz muzeum przemysłu i muzeum drukarstwa.
Wpływ na przemysł warszawski
Oddziaływanie, jakie miała fabryka norblina na warszawski przemysł, wynikało z synergii między blacha, rura i wyrobów srebrnych, które powstawały w zintegrowanym ekosystemie produkcyjnym. Zakłady Norblina tworzyły standardy jakości dla warszawskich fabryk metalowych, dostarczając m.in komponenty żelazny, platerów i asortyment dla budownictwa oraz rzemiosła. Współpraca z braci Buch, a wcześniej z teodora wernera i gustawa hennigera, poszerzała portfolio wyrobów, wzmacniając pozycję spółka na rynkach Królestwa Polskiego.
Fabryka a II wojna światowa
W czasie II wojny światowej warszawska fabryka doświadczyła dewastacji, a ciągłość produkcji zagroziły konfiskaty, braki surowców i represje wobec pracowników. Szczególnie dramatyczny był okres powstania warszawskiego, gdy zakład przy Żelaznej 51 znalazł się w strefie walk, a infrastruktura walcownia i magazyny wyrobów uległy zniszczeniu. Mimo strat zachowano część parku maszynowego, dokumentacji i wzorów platerów. Pamięć o tamtych wydarzeniach, o ludziach związanych z norblin oraz o roli Ludwik Norblin i Wincenty Norblin w budowaniu marki, dziś przywraca muzeum dawnej Fabryki Norblina i oddział muzeum techniki w Warszawie.
Odbudowa i modernizacja po wojnie
Po 1945 rozpoczęto odbudowę zakładu, który jako przedsiębiorstwo został przeorganizowany, a wkrótce fabryka została znacjonalizowana, tworząc fabryk metalowych pod firmą Norblin w nowym ustroju. Kontynuowano produkcję blacha, rura oraz platerów, odtwarzając walcownia i zakład brázowniczy, by zapewnić wyroby dla gospodarki odbudowującej Warszawę. Wykorzystano doświadczenia norblina i wernera, tradycję fabryki wyrobów platerowanych i dorobek platerów braci Buch, adaptując je do planowej modernizacji. Dzięki wsparciu towarzystwo akcyjne fabryk metalowych w poprzednich dekadach, zasób kompetencji przetrwał, a dorobek prezentują muzeum przemysłu i muzeum drukarstwa, dokumentując wkład Żelaznej 51 w historię miasta.
Najczęściej zadawane pytania o Fabrykę Norblina
Co produkowała Fabryka Norblina?
Fabryka Norblina (1820-1982) produkowała: wyroby platerowane (150+ wzorów sztućców, 500 000 szt./rok), wyroby srebrne (próba 800-950), blachę (0,3-5 mm, 2000 ton/rok), rury (10-100 mm, 800 ton/rok), wyroby brázownicze (klamki, okucia) i części maszynowe. Szczyt produkcji: 1900 rok, 2000+ pracowników.
Gdzie mieściła się Fabryka Norblina?
Przy ul. Żelaznej 51/53 na warszawskiej Woli, na 15-hektarowym terenie. Kompleks obejmował walcownię, kuźnię, odlewnię i magazyny. Dziś funkcjonuje jako centrum handlowo-kulturalne Fabryka Norblina z Muzeum Fabryki Norblina (oddział Muzeum Warszawy).
Kiedy powstała i kiedy zakończyła działalność Fabryka Norblina?
Założona w 1820 przez Ludwika Norblina jako warsztat złotniczy. 1882: przekształcenie w Towarzystwo Akcyjne (2000+ pracowników). 1948: nacjonalizacja. 1982: zamknięcie produkcji. 2016-2019: rewitalizacja kompleksu.
Co dziś znajduje się na terenie Fabryki Norblina?
Centrum handlowo-kulturalne Fabryka Norblina (otwarcie 2019): 150+ sklepów/lokali gastronomicznych, Muzeum Fabryki Norblina (200+ eksponatów historycznych), przestrzeń eventowa, zabytkowa architektura XIX-wiecznych hal produkcyjnych (Żelazna 51/53, Warszawa Wola).
Jakie wyroby Fabryki Norblina są najcenniejsze dla kolekcjonerów?
Sztućce platerowane z okresu 1880-1920 (cena aukcyjna: 500-3000 zł/komplet), wyroby srebrne z sygnaturą „Norblin” (800-5000 zł), serwisy kawowe art déco (1920-1939, 2000-8000 zł), katalogi firmowe (1890-1920, 200-600 zł). Najrzadsze: naczynia liturgiczne ze srebra próby 950.